20 May

Havai fişekler kuşlara nasıl zarar veriyor?

Çizim: Aslı Alpar

19 Mayıs Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı Türkiye’nin dört bir yanında bir kez daha havai fişekler ile kutlandı. Belediyeler paylaşımlarında havai fişek gösterileriyle övünürken, sosyal medya platformlarında binlerce kişi yine doğaya, hayvanlara ve insanlara verdiği zarar yüzünden havai fişek kullanımının yasaklanmasını istedi.

Tam da yavru mevsiminde olduğumuz bugünlerde çatılardan tiz seslerini duymaya alıştığımız kuş yavruları acaba havai fişekler patlatılırken neler yaşadı? Erişkinler nasıl zarar gördü?

Yardıma ihtiyacı olan kuşlara “gökyüzü olmak için” çabalayan Simurg Kuş Yuvası Derneği’ne sorduk, derneğin yönetim kurulu başkanı Alaz Uslu yanıtladı. Üstelik derneğin koruma altına almasının ardından korkularını aşan Kivi adlı bir kuşun umut verici kısa öyküsüyle…

“Merhaba güzel insanlar, diyeceğimiz tek şey zararlı ve tehlikeli olduğu. Bizzat birlikte yaşadığımız kuşlardan bahsedelim. 

Her evde olur, üst raftan atıyorum bir kitap düşer ve pat diye ses çıkar ya… O burada olduğunda bile kuşlar korkuyor, bir hopluyor.

Kuşlar sese çok duyarlı hayvanlar. Avlanma becerilerinde bile birçoğu duyma yetilerini kullanıyor. Mesela karatavuk (Turdus merula) güvercinden küçük, serçeden büyük boyutlarda bir kuş. O kadarcık hayvan toprağı dinleyip altındaki solucanı duyuyor. Ya da bir kulaklı orman baykuşu karın altında kalan avını görmeden yalnızca dinleyerek buluyor. Ya da havada uçan birçok böcekçil kuş türü böceklerin vızıltısını dinliyor. Ya da kuş öten bir hayvan. Ötmek bize hoş geliyor. Ama aslında kuşlar ve başka hayvanlar arasındaki bir iletişim metodu.

Duymanın yine önemi büyük. Havai fişek denilen olayda çıkan gürültü kirliliği tüm gecenin sessizliğinde aniden oluyor. Kuşlar hopluyor. Panikliyor. Uykularında böyle birşeyle karşılaşınca korkudan kalp krizi geçirebiliyorlar. Ölebiliyorlar. Uyku dallarından fırladıklarında zifiri karanlıkta veya araba ışıkları, parlak şehir ışıkları iyice kafa karıştıran bir boyuta geliyor ve gece görmeyen gündüz kuş türlerini o karanlıkta ölüme sürüklüyor. Sesten korkup yerinden kalkıyor ama ölüm sebebi yola düşüp ezilme olabiliyor. Ya da sert bir yere çarpma olabilir. Yani hem doğrudan hem dolaylı olarak kuşları ölüme sürükleyebiliyor.

Eğer burada kuşlar gece uyurken ben bir kitap düşürsem hayvanlar çok korkar. Kalp krizi geçirebilirler ya da yaralanabilirler. Gece uykularında çok sakin yanaşıyoruz ve sessizliğe özen gösteriyoruz. Özellikle depremi birlikte yaşadığımız kuşların uykularında herhangi bir faktör karşısında nasıl tepki verdiğini düşüneceksek, serseri mayın gibi karanlıkta çırpınırken sağa sola çarpmaya bağlı olarak uçma için en gerekli olan primer tüylerini yitiriyorlar. Ve uçamaz hale geliyorlar. 1 aydan fazla uçamaz olarak yoğun ilgiye muhtaç kalıyorlar. Doğada alan daha geniş ama yükseklik ve mesafeler fazla. Çarpma etkisi büyük olabilir. Tüy kaybı yaşanmadan da yaralanma ve ölüm gelebilir.

Biz hemen müdahale ediyoruz tabii. 7/24 kuşlarımızla birlikteyiz.

Çok duygusal ve acıklı bir hikaye ile sonlandıralım: Bir turuncu kanatlı Amazon papağanı kızımız var. Kivi. 4  buçuk yaşında. Bize geldiğinde 1 yaşında bebekti. Gök gürültüsünden inanılmaz korkar ve ağlamaya başlardı. O zaman kucağımızda sakinleşirdi. Artık geçti, aştık bu sorunu.

Neyse ki artık şehirden uzaktayız. Trafik yok, insan sesi yok. Havai fişek yok. Arada bir gençler yüksek sesle müzik açıyor arabalarıyla gelip. Bir de bahçede otururken baykuşlar var etrafta onların sesini dinliyoruz.” 

Kiki (sağda), iyileşme sürecinde kendisini yalnız bırakmayan dostlarından biriyle… Alaz Uslu, Kiki’nin fotoğrafını bize yollarken, rehabilitasyon aşamasında başka türlerin de birbirine destek verdiğini hatırlatıyor.

TBMM’ye: #HavaiFişeklerYasaklansın

TBMM Hayvan Hakları Araştırma Komisyonu’nun Ekim 2019’da Meclis Başkanlığı’nda sunduğu raporda havai fişeklerin:

  • Kuşların göç yolları üzerinde olumsuz etkiye sahip olduğu,
  • Hayvanların gürültüden ve rahatsız edici unsurlardan uzak durmak istedikleri,
  • Doğal yolları bozulduğu için popülasyonlarının olumsuz etkilendiği,
  • Yavrular ve anaçların gürültüden panik olarak kötü etkilendikleri,
  • Göçmen kuşların bu panikle yollarını kaybettikleri,
  • Panik sırasında sağa sola çarpmalarının yaralanmalara ve ölümlere yol açtığı belirtiliyor.

Üstelik rapor ek olarak, havai fişek kullanımı sonucu ortaya çıkan ve insan sağlığına olumsuz etki ettiği bilinen maddelere dair şu bilgileri de veriyor: “Çalışmalar sonucunda havai fişek gösterileri sırasında, çeşitli metalik elementlerin havada yüksek derecede bulunduğu ölçülmüştür. Bu elementler; alüminyum, baryum, bakır, stronsiyum, antimon, kurşun, magnezyum ve potasyum. SO2, azot dioksit (NO2), nitrik oksit, PM10, toplam asılı partikül (TSP) maddesi, PM1, PM2, PM2.5, benzen, toluen, etilbenzen ve ksilen-uçucu aromatik bileşikler (BTEX), perklorat ve klorürdür. Havai fişeklerin patlarken çıkardıkları yüksek ses aynı zamanda çevre kirliğine sebep olmakta ve insanları rahatsız etmektedir” (Uzmanlar aynı zamanda havai fişeklerin özellikle yaşlılar, çocuklar ve otizmli bireylerde korku, panik atak ve endişe haline neden olduğu için bir risk faktörü olduğunun altını çiziyor).

Komisyon raporunda, bu durumun önlenmesi amacıyla havai fişek izninin sıkı kurallara bağlanarak istisnai bir durum haline getirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Ancak havai fişek kullanımının istisnalar ile sınırlandırılması yeterli değil. Çünkü “can alabilen bir istisna” kabul edilemez. Tavsiye kararının bu şekilde yasalaşmasıyla ileride karşılaşabileceğimiz herhangi bir istisnanın hiçbir canlının yaşamına mal olmasını istemiyoruz.

Siz ne yapabilirsiniz?

Sosyal medya üzerinden ilinizi temsil eden milletvekillerine, belediye başkanlarına, valilere ve TBMM’deki siyasi partilere her fırsatta çağrı yaparak havai fişeklerin yerelde ve Türkiye çapında yasaklanmasını, her türlü kutlama için doğa, insan ve hayvan dostu alternatiflere geçilmesini talep edebilirsiniz.

Mahallenizde komşularınızdan ve esnaflardan imza toplayarak belediye başkanınızdan randevu alıp havai fişek kullanımını yerel düzeyde sonlandırmak için semt sakinleriyle birlikte harekete geçebilirsiniz. Hazırlayacağınız imza metni için sayfamızdaki bilgilerden ve change.org sitesinde yaklaşık 50 bin imzaya ulaşmış olan İstanbul özelindeki kampanyadan faydalanabilirsiniz.

21. yüzyılda canlılara zarar vermeyen seçenekler varken, bu tehlikeli ve çağdışı kutlama/eğlence anlayışına bir an önce son verilsin; havai fişek kullanımı Türkiye çapında yasaklansın.